Topos a archetyp

Topos - motyw wywodzący się z archaicznych arcydzieł i odradzający się (podobnie jak archetyp) w kulturach różnych epok. 

Archetyp - przede wszystkim prawzór postawy, pochodzący z archaicznych arcydzieł literatury.

Funkcjonowanie archetypów i toposów świadczy o ciągłości kultury.

Pokoleniowy - generacyjny sposób opisu historii literatury

Kryteria pozwalające na wyodrębnienie generacji (pokolenia):

• metryka
• przeżycie pokoleniowe - wydarzenia historyczne, które kształtują dany pogląd

Formacje kulturowe i przeżycia pokoleniowe

• romantycy - powstanie listopadowe
• pozytywiści - powstanie styczniowe (Słowacki, Prus)
• młodopolanie - wybuch wojny (Szymborska, Herbert)
• Kolumbowie (rocznik '20) - odkrywali straszne prawdy o człowieku (Baczyński "Elegia o chłopcu polskim", Bratny)
• pryszczaci (lata '50) - niedojrzali, zaakceptowali komunizm
• nowa fala (rocznik '56) - rozrachunek ze stalinizmem, redebiut Szymborskiej

Frazeologizm

gr. phrasis 'mówienie' + gr.logos 'słowo'

Jest to połączenie wyrazowe, będące stałym związkiem frazeologicznym o utartym znaczeniu. Wiele frazeologizmów zachowuje stare wyrazy wyszłe z użycia i archaiczne formy np. potępić w czambuł, na chybcika, na chybił trafił. Frazeologizmami rozbudowanymi są przysłowia. 

Źródła kultury europejskiej, epoki literackie

Starożytność - czasy istnienia najstarszych cywilizacji, które powstały na Bliskim Wschodzie oraz w basenie Morza Śródziemnego po wynalezieniu pisma przez Sumerów.

Korzenie kultury śródziemnomorskiej

Korzenie (Biblia i antyk) cały czas odżywiają drzewo, gałęzie (kultury nowożytne).

Periodyzacja - łac. period 'okres'; podział na epoki

Epoki literackie
Starożytność - Biblia i Antyk
Średniowiecze
Renesans (odrodzenie) -> kultura XVI wieku
Barok -> kultura XVII wieku
Oświecenie
Romantyzm
Pozytywizm
Młoda Polska
XX-lecie międzywojenne
literatura współczesna - wojenna i powojenna

Cezura, ideologia, światopogląd

Cezura - moment przełomowy rozdzielający wyraźnie różniące się etapy życia, historii, itp.

Ideologia - powstała na bazie danej kultury wspólnota światopoglądów, u podstaw której tkwi świadome dążenie do realizacji określonego interesu klasowego / grupowego / narodowego.

Światopogląd - względnie stały zespół sądów, przekonań i opinii na temat otaczającego nas świata (czerpane z rozmaitych dziedzin kultury - głównie nauki, sztuki, religii i filozofii)

Koncept

Oryginalny pomysł, któremu podporządkowany jest fragment utworu bądź całe dzieło. Ma na celu zdziwienie i zaszokowanie odbiorcy, w tym celu często posługuje się kontrastem, zestawieniem przeciwnych kategorii.

Szczególnie popularny był w baroku. (Jan Andrzej Morsztyn, Mikołaj Sęp Szarzyński)

Rodzaje liryki ze względu na kształt monologu lirycznego